|
ئيرنيست بووش
طوراني بيَذ، ئةكتةر و دةرهيَنةري بزوتنةوةي جيهاني كريَكاران
كؤكردنةوة و نوسيني: "سرخود"
وةرطيران : كةيوان- خ
مةبةستي ئةم نووسراوةية هةولَ و كؤششيكة بؤ ناساندني "ئيرنيست بووش" بة
كريَكاران و لايةنطراني رزطاري يان كة تا ئيستا سةبارةت بة نابراو
نووسراوةيةكيان بة زماني فارسي نةخويندوةتةوة. ئةم نوسراوةية بة
شيوةيةكي رؤذ ذميرانة و خيَرا و زؤر بة كورتي جي بةجي كراوة و بةو
هيواية كة لة داهاتوودا كةسيك يان كةسانيك كة خةريكي كاروباري هونةر و
ئةدةبياتي ثيشكةوتنخوازانة و لةحالي طةشةدان بةجي هيناني ئةم ئةركة بة
ئاكامي خوي بطةيةنن.
شياوي باسة كة كؤكةرةوةي ئةم نوسراوةية خؤي تا ئيستا سةبارةت بة
"ئيرنيست بووش" نووسراوةيةكي بة فارسي نةبينيوة و نةي خويَندوةتةوة و
نوسيني ئةم بابةتة بة ماناي تةييدي تةواوي بوارةكاني كةسايةتي و
بؤضوونةكاني ناوبراو نية.
لة هةل و مةرجيك دا كة رذيمي درندةي ئيسلامي دذ بة شادي و خؤشي،
فةزايةكي زالَ كردووة كة تةنانةت ئةو هيزانةي كة نيوي كريكار و
كؤمؤنيست يان لة خؤيان ناوة لة بلآوكردنةوةي سروودةكاني بزوتنةوةي
جيهاني كريكاري خؤ دةثاريَزن و ذمارةيةكيان بة بيانووي بةرةو لاي خؤ
راكيشاني كؤمةلآني خةلَك، لة راديوكانيان دا وةها ئاهةنط طةليك كة
هةلخريَنةري هةستة و خةلك بةطشتي حةزيان ليَيانة و بي ناوةرؤكن،
خستوويانةتة دةستووري كاري خؤيان، ناسين و ناساندني هؤنةرمةندانيكي وةك
ئيرنيست بووش و كةساني ديكة لة هةل و مةرجي ئيستادا طرينطيةكي زؤري
بةدةس هيَناوة.
* * *
"ئيرنيست بووش" ريكةوتي 22/1/1900ي زاييني لة شاري كيل هةلكةوتوو لة
باكوري ئالمان لة دايك بووة. باوكي كريكاريكي بيناسازي و ئةندامي حيزبي
سوسيال ديموكراتي يةكةم بوو كة لة وةرزي زستان دا بيَكار دةبوو و دابين
كردني بذيو و بارهيناني ئةنداماني بنةمالة دةكةوتة سةرشاني دايكيان و
بذيويان لة ريطاي كاري ئةوةوة دابين دةبوو. لةم سةردةمةدا بوو هاوكات
لةطةل هةست ثي كردني بةهةذاري و نةداري و لةذير كاريطةري بارهينانة
سياسي يةكاني باوكي فيري ئةوة بوو كة رزطار بووني خؤي و كةساني تر نةك
بةدةستي شا و خوا، بةلكو بة دةستي خؤيان مسوطةر دةبي.
لةسالي 1915ي زاييني لة ئاوا بارودؤخيك دا ئيرنيست بووشي لاو هاوكات
هةم خةريكي فيربووني ثيشة و هةم خةريكي كار كردن بوو. وةك كريكاري
فلزكاري ميكانيك لة كةشتي سازي طرمانيا لة شاري كيل دةستي بةكار كردن
كرد و شتيكي سروشتيش بوو كة لة مانطي نوامبري سالي 1918دا لة شورشي
ضةكدارانةي كريكاران و سةربازان بةشداري كردبآ و بة وتةي ماكس لينطر،
وينةطةر و طرافيستي دانيشتوي ئةوكاتي شاري كيل:
"لة هيرش بوسةر زينداني هيزي دةريايي لة ريكةوتي سي يةمي مانطي نوامبري
ئةو سالةدا ثيكةوة بة شوين سةنطةريكدا دةطةران بؤ خؤ ثاراستن. ريكةوتي
دووهةمي ذانويةي سالي 1919 بوة بة ئةندامي حيزبي سوسيال ديموكراتي
يةكةمي ئالمان كة بة دواي دوو شةقة بووني، بة رةوتي ئيسثارتاكيستةكان
ثةيوةست بوو. لةم قوناغةدا هاوكات لةطةلَ كاري فلزكاري مكانيك خةريكي
فيربووني وانةكاني طوراني بيذي و ئةكتةري بووة كة ئةم كارة تا سالي
1921 كة لةسةر كارةكةي لة كةشتي سازي طرمانيا دةردةكري دريذةي هةبوو.
لة ثاييزي هةر هةمان سال دا سةرةراي ئةو هةموو ئالَ و طؤرة سياسي يانة
كة لة كؤمةلطادا رويان دا، تواني لةمالي ئةكتةري شاري كيل كاريك بؤ خؤي
بدؤزيتةوة و تا سالي 1924 لةو شوينة خةريكي كاركردن بوو هةروةك خؤي لة
وتوويذيك دا دةلَي: "سةرةتاي دةورطيراني لة بةرهةمة كلاسي كةكاني
سةردةم دةست ثي دةكا كة دواتر بؤ دةورطيرانة ثروليتريكاني يارمةتي يةكي
بةرضاوي دا". ثيشنياريشي بؤ نةسلي لاو ئةوة بوو كة بة دةورطيران لة
بةرهةمة كلاسيكةكان دا دةست بةكاري ئةكتةري بكةن.
هؤي ئاشنا بوني لةطةل ئةكتةرة، بةناو بانطةكاني ئةو سةردةمة وة ئةستؤ
طرتني طيراني ضةند دةور لة بةرهةمةكاني كلاسيكي شانؤطةري بوو. لة سالي
1924 تا 1926 لةطةل طروثي شانوي شاري فرانكفورت هةلكةوتوو لة نزيك ضؤمي
Oder
خةريكي كار بوو. بة دواي ئةوةدا لة شانؤطةري "ثومرشن واندربونة" كة
هاوكاتة لةطةل دةست ثي كردني كاري دةرهينةري خةريكي كاركردن بوو.
لةئاكام دا تواني لة سالي 1927دا خؤي بطةينيتة شاري بيَرلين و لة
شانؤطةري ثيكاتؤر دريذة بة هةلسووراني بةربلاوي خؤي بدات و هةر ليرةدا
بو كة "باهانس ئايزلير" ئاواز دانةري بةناوبانطي ثروليتارياي ناسي كة
تا كؤتايي تةمةني هاوري يةتي و هاوكاري يان دريذةي هةبوو و بةهؤي وتني
طوراني و سرودةكانيان بوون بة سومبولي بزوتنةوةي جيهاني كريكاران: بؤ
نمونة ئةوكات كة ئةو و باهانس ئايزلير بة ثيانوكةيان لة مةيداني شارة
طةورةكاني ئوروثايي ئةوكات خةريكي بةريوة بردني ئاهةنطي سروودي "بؤ
ثيشةوة و هيض كات لة كاتي تيَري و برسيةتي دا هاوثشتي لةبير مةبةوة...
بوون" بةشدار بووان لة كؤبونةوةي كريكاري و نارةزايةتيكانيان دا هاوكات
لةطةل ئةوان دا دةكةونة جولَة، كة بةوتةي ئةو كةسانةي ئةو ديمةنةيان
ديوة لة باس كردن نةهاتووية.
هةر لةو كاتانةدا لة ثال هةلسوورانةكاني طؤراني بيذي و شانوطةري، بةهؤي
دةورطيراني لة فيلمةكاني وةك "كؤلةوامثة" بةرهةمي بيرتولت بريَشت و كي
دةبيتة خاوةني جيهانيك بةرهةمي ئيرنيست ئيتوالد كة سالاتان دؤدؤظ
دةرهينةري هةر دوو فيلمةكة بوو نيوبانطي زياتري دةركرد.
ئةمة لة كاتيك دا بوو كة ئيرنيست بووش ئيتر دانيشتوي "طةرةكي
هونةرمةندان" لةشاري بيَرلين بوو.
كات ذمير دوازةدةي نيوةرؤي رؤذي 9ي مارسي 1933 طروثي زةربةتي نازيةكان
بة مةبةستي دةستطير كردني ضوون بؤ شويني نيشتةجي بوونةكةي لة شةقامي
"بون" ذمارةي 11 و بةدواي ئةوةدا كة لة دةرطايان دا و كةس ليَي
نةكردنةوة وايان زاني كة ناوبراو لةم كاتةدا لة مال نية. ئةمة لة
حاليكدا بوو كة شةوي ثيشوو ئيرنيست بووش بةهؤي درةنط هاتنةوةي لة ضايي
خانةي هونةرمةندان، ئةو رؤذة لة خةودا مابوو. ئةم لة خةودا مانةوةي بوو
بةهؤي ئةوةي كة دةستطير نةكري. ضونكة نازي يةكان لةسةر ئةم برواية بوون
كة ئةويش وةكوو زؤربةي هونةرمةندان، تا ئيستا ئالماني نازي بةجي
هيشتوة! هةلبةتة ئةو هةر لةو رؤذةدا ئةم كارة دةكات و دةضي بؤ هولةند،
بيلذيك، زووريخ، ثاريس، وييةن و لة ئاكام دا لةسةر بانطهيشتيك بةرةو
شورةوي وةري دةكةوي و نيشتةجي دةبي و لة سالي 1937 هاوري لةطةل
ذمارةيةكي زؤر لة هاوبيراني بة مةبةستي بةشداري كردن لةخةبات لة
ريزةكاني "بريطا دةكاني جيهاني" دةضيتة ولاتي ئيسثانيا و بةهؤي طوراني
و كؤنسيرتةكاني خؤي لة دذي فاشيسم بة "كوتري سةنطةرةكان" نيوبانط دةر
دةكات. ئيرنيست بووش لةطةل ذمارةيةكي زؤر لة هاوسةنطةرة ثةنابةرةكاني،
بةدواي كوودتاي فرانكؤ و سةركةوتني فاشيستةكان دةطةريتةوة بؤ بيلذيك و
لة مانطي مةي 1940 دا كاتيك كة ئةرتةشي داطيركةري نازيةكان هولةند و
بيلذيكيان داطير كردبوو، لةسالي 1942 لةطةل ذمارةيةكي زؤر لة هةلاتوة
سياسي يةكان و هةروةها جوولةكة ئالماني يةكان لة فةرانسةدا دةستطير
دةكريت و دةطوازريتةوة بؤ "ئوردوطاي بيَطانةكان" و لة سالي 1943دا
لةويشةوة طويزرايةوة بؤ ئوردوطاي طيراوةكان لة باشووري فةرانسة و ويستي
لةم زيندانة هةلَيَ بةلام سةرنةكةوت و لةسنووري سووييس دةستطير كرا و
طيشتاثؤ (ثؤليسي شاراوةي نازيةكان) ئةسثيردرا و برديان بؤ زينداني
ترسناكي موابيَت. زينداني ناوبراو لةلايةن هيزي ئاسماني ئامريكاوة
بوردمان كراو ئيرنيست بووش سةري بريندار بوو لاي ضةثي دةم و ضاوي و
طويضكةي زياني ثي طةيشت.
دواي شةر و تيمار كردني لة شورةوي تا رادةيةك باش بوو. بةلام بة وتةي
هاوكارةكاني بةردةوام بةر لةوةي بضيتة سةر سةحنة بةهؤي برينةكاني دةم
وضاوي تووشي نارةحةتي دةهات، بةلام كاتيك لةسةر سةحنة بوو
وةهاثةيوةنديةكي راستةوخؤي لةطةل بينةراني هةبوو كة ئيتر هيض ضةشنة
نيطةراني يةك لة روخساري دا بةدي نةدةكرا!". لة بيرلين لة "دادطاي
خةلك"ي نازيةكان دا بة تاواني "خيانةت و هةنطاونان لةدذي ئةمنيةتي
ولات" حوكمي لة
سي دارة داني دار كة بةنيو بذيواني طوستا و طروندطنز كة كةسايةتيكي
بةنيَو بانطي هونةري بوو و هةروةها جيطاي باوةري نازيةكانيش بوو
لةلايةن دادستانةوة حوكمةكةي بؤ دةسال و ثاشان بؤ حةوت سال و لة ئاكام
دا بؤ ضوارسال داشكا. لة مانطي ئاوريلي 1945دا زينداني ئيالاتي
براندنيورط بةهؤي لةخؤ بردووية ميذوويةكاني سةربازاني ئةرتةشي سووري
شورةوي ئازاد كرا و ئرنيست بووش سةر لةنوي لة مالةكةي ثيشوي لة "طةرةكي
هونةرمةندان" نيشتةجي بوَوة.
دواي ماوةيةكي كورت لة ناوضةي ويلميرزدؤرظ بوو بة ئةندامي شووراي
هونةري شار. لة مانطةكاني سةرةتاي سالي 1946 ضووة سةر سةحنة و لة
بةرامبةر لايةنطراني دا دةستي كردةوة بة دةور طيران لة شانؤ رةخنة
ئاميز و تةنزاوي يةكان و هةروةها طؤراني وتن. بة دةور طيران لة شانوي
"ديمةني خةلك" كة لةذير ضاوةديري ئيروين ثيكاتوردا بوو، دريذةي بة كاري
شانؤيي دا و لةم دةورانةدا واتة لةنيوان سالةكاني 1951- 1950 بيرتؤلت
بريشت دةي بات بؤ شانوطةريةكةي خؤي بةنيوي "بيرليز ئينسامبوول"، و بةم
شيوةية دةبيتة دانيشتووي بيرليني شةرقي! لةسالي 1960 لة ئالماني شةرقي
بة شيوةيةكي رةسمي وترا: كة بةهؤي نةخؤشىيةكي توند كة توشي بووة ناضارة
كة دةست لة هةلسوورانة هونةريةكاني بكيشيتةوة!؟ هةلبةتة طوايا لة
يةكيك لة دانيشتنةكاني كوميتةي ناوةندي حيزبي دةسةلاتدار زيلةيةكي لة
بناطويضكةي "ئيريش هؤنكيَر" داوة كة بؤتة هؤي ئةوةي كة لةلايةن كار
بةدةستاني ئالماني شةرقي يةوة بايكوت بكري. بةلام بةهؤي ئةوةي كة لة
سةردةمي "شةري سارد" لةنيو لايةنطراني دا لة رؤذهةلات و رؤذئاوادا لة
خؤشةويستيةكي زؤر بةهرةمةند بوو، سزا دانةكةي هةر لةو ئاستةدا مايةوة و
بة وتةي ئةو كةسانةي لة نزيكةوة ديويانة و هةروةها بة وتةي هاوكارةكاني
تا كؤتايي تةمةني هيض كات بي كار نةبوو و بةردةوام وةك كريكاريك خةريكي
بةرهةم هيناني هونةر و كؤكردنةوةي ئاوازي سروودةكاني بوو كة دةربري
هةوراز و نشيوةكاني يةك سةدة لة تيكوشاني كريكاران بون. هةول و كؤششي
بي وضاني بو و بةهؤي ئةوةي كة بةرلةوةي كؤتايي بة تةمةني بي كؤمةليك لة
بةرهةمةكاني خؤي بة شيوةي سةفحةي طرامافؤن يان كاسيت كة بةدةستي هةموو
كةس بطات، بلاو بكاتةوة. كؤمةليك بةرهةم كة بريتي بوون لة سروودةكاني
شةري جوتياري و سروودةكاني هةلمةتي فاشيستي و سروودةكاني هةلمةتي
ثارتيزاني لة ئيسثانيا و طؤراني ية ئازاديخوازانة و دذي شةر و طؤراني
ئاشتي نةتةوةكاني جيهان و هتد.
دةور طيراني لة بةرهةمةكاني بريشت، ديكلةمة و خويندنةوةي شيعرةكاني
بيرتولت بريشت، كؤرت توخؤلؤسكي، مايكوفيسكي و … بة ئاواز و هاوري يةتي
هانس ئايزلير. ئةو بةرهةمة هونةريانةي كة لةثاش ئةو بةجي ماون بي طومان
بةشيك لة ميذووي هونةري ثرولتاريان. سةرةنجام ئيرنيست بووش دواي
تلانةوةيةكي زؤر بةدةست نةخؤشيكةوة رؤذي هةشتةمي مانطي ذوئةني سالي
1980ي زاييني لة بيرلين كؤضي دوايي كرد. لةسةر داواي خؤي لةثشت ديواري
ئةو باغةي كة ذياني لي دةبردة سةر كة لةنيو طؤرستاني "ثانكوفي" بيرلين
دا بوو بة خويندني سروودي "بةرةي خاراما" كة خؤي لة شةري نيوخؤيي
ئيسثانيادا وتبوي، ريو رةسمي ئةسثةردة كردني بةريوة ضوو. كاتيك كة ضةند
سةدكةس لة بةشداربواني ئةم ري و رةسمة ناضار بوون كارتي ثيناسي خؤيان
نيشاني هيزةكاني ثؤليس بدةن كة بة جل و بةرطي شةخسي يةوة هاتبونة ناو
خةلكةكة، دةركةوت كة رةنطة يةكيك لة بةرثرساني حكومةتي بيهةويت لةو ري
و رةسمةدا بةشداري بكات. ئةو بةرثرسة كةسيك نةبوو بيجطة لة "ئاريش
هؤنكر" كة بؤ كرنووش بردن و مال ئاوايي كردن لة "ئيرنيست بووش" هاتبووة
ئةو شوينة!
سةبارةت بة بووش قسةو باس و نووسراوة لة زماني ئةوانةي كة هةلس و
كةوتيان لةطةل بووة طةليك زؤرة.
جيَي خؤيةتي ئةو نووسراوةية بة وتةيةكي فيلم ساز و سيناريو نووس و
نووسةري ئالماني شةرقيي ثيشو سةبارةت بة ئيرنيست بووش كؤتايي ثي بينين:
"لة ئاوازةكاني بووشي كريكار، كؤمؤنيست و هؤنةرمةند وا دةردةكةوي كة
طؤيا ئةو بةرثرسي سةرجةمي ئةم طوي زةويةية". |